hambuka wiwaraning jiwa jawi

enliven our understanding of javanese identity

MEMETRI BASA JAWI |EFFORTS TO SAVE JAVANESE

 

MUSPRANING BASA

 

Basa kuwi bakal ilang muspra yen siji-sijine wong sing bisa ngomong nganggo basa mau tilar ndonya. Bisa uga yen penutur basa mau kari wong loro nanging rewange terus kapundhut Sing Kuwasa. Lha kepriye maneh arepe bisa cecaturan yen sing diajak ngomong wis ora ana?

Matine utawa musprane sawijining basa kuwi sakjane wis lumrah, tegese wis asring banget kedadeyan. Yen diwaca saka buku-buku sejarah, akeh masyarakat kuna sing saiki wis ora ana tapak tilas anak-turune sing isih urip, semono uga basane melu muspra. Suwalike uga ana komunitas anyar sing muncul bebarengan karo anane basa anyaran sing dienggo masyarakat mau. Basa Hittite contone, ing sajroning jaman Perjanjian Lama basa mau musna bebarengan karo sileme peradabane bangsa kuwi.

Ananging yen dideleng nganggo patokan sejarah jaman mbiyen, matine basa-basa sajroning abad iki kahanane pancen ngenggirisi banget. Miturut prakiraane para ahli ilmu basa, ing ndonya saiki kurang luwih ana 6.000 basa. Saka jumlah mau, meh separo bakal ilang muspra ing abad sing bakal teka. Kuwi ateges saben 2 minggu ana basa 1 sing mati. Horotoyoh, apa ora marakake jithok mrinding ndeleng kanyatan andhedhasar petungan iki.

Lho kepriye asal-usul ketemune angka-angka mau? Ing sajroning wektu 30 warsa kapungkur, para sarjana ahli ilmu basa-basa saka saindenging ndonya padha rame-rame ngumpulna data. Yen ana sawijining basa sing penuture mung kari sethithik banget tur maneh ora ana sing ngrewes sumadya wulang wuruk basa mau marang anak putune, para sarjana mau bisa nemtokna yen basa mau mesti umure wis cendhak banget. Dadi yen penutur basa mau kira-kira mung kari satusan wong, tamtu basa mau bakal muspra ora suwe maneh.

Miturut data sing nate dak waca saka sawijining sumber, yen ora salah Summer Institute of Linguistics terbitan Pebruari 1999, ana kira-kira 50-an basa sing penuture mung kari wong siji ndhil ijen plek ora ana rewange. Saka jumlah mau, luwih saka separone (28-an yen ora salah) ketemune ana ing Australia dhewe. Total saka jumlah 6.000-an basa ing ndonya, sing jumlah penuture kurang saka 100 ewu wong kira-kira ana 5.000-an basa. Nah!

Mawarna-warna alasan sing nyebabna matine basa-basa mau, kayata bencana alam, asimilasi budhaya, malah bisa uga merga sarana paten-pinaten masal. Bencana alam kayata banjir, gunung mbledhos, gempa bumi, weteng kluwen masal, penyakit, lsp. mesti bae bisa mateni pendhudhuk sing manggone ing daerah sing kapencil banget, apamaneh yen populasine mung sethithik, kabeh bisa kasaput maut tanpa ninggal tracak barang sawiji, klebu basane.

Sebab liyane yakuwi asimilasi budhaya. Iki sing paling mbebayani minangka sebab musprane basa-basa. Krisis kelangsungan uripe basa-basa sing nggegirisi banget kaya kagambarake nganggo angka-angka ing ndhuwur mau umume kedadeyan amerga saka kolonialisme sajroning wektu 500 tahun kapungkur. Ora perduli nganggo cara dipeksa apa sukarela, sing jelas basane kaum penjajah cetha wela-wela yen saiki wis dadi basa sing paling dominan ing ndonya, kayata basa Inggeris, Spanyol, Portugis lan Perancis.

Yen dipikir-pikir mbokmanawa wis rada telat, wis kesuwen arepe melu nylametna basa-basa mau supaya ora mati. Apamaneh yen penutur basa kasebut mung kari sethithik lan maneh penduduke wonge wis tuwa-tuwa banget, utawa yen bangsa sing nduweni basa mau luwih repot golek isine weteng ora kober maneh mikirna basane. Nanging ora kabeh basa kahanane wis kritis banget kaya sing mentas bae dak kandhakake mau. Malah saiki wis ditemokna alternatif cara-cara kanggo nylametna basa sing nasibe wis megap-megap kari ngenteni Gonge, yakuwi sing jarene para ahli basa diarani revitalisasi.

Sing kapisan, masyarakat utawa suku bangsa pemilik basa mau kudu
nduweni karep madhep manteb melu cancut taliwanda nguri-uri basane dhewe kanggo nylametna basa mau saka kapunahan. Suwalike, kabeh bangsa kudu ngregani lan melu nyengkuyung kelanggengan uripe basa etnise dhewe-dhewe, aja nganti basa daerah kaplindhes mati dening basa nasional. Kanggo kaperluwan iki, tamtu dibutuhna bantuwan dana sing ora sethithik saka pamerintah kutha praja saperlu kanggo nyetak buku-buku pasinaon ing sekolah-sekolah lan bahan-bahan liyane, nggaji guru-gurune, lan sakpanunggalane. Sing ora kalah penting, kudu bisa nyetak kanthi jumlah sing nyukupi para sarjana sing ahli ing babagan basa kasebut. Iki wigati banget supaya basa mau bisa ana sing ndokumena.

Dokumen! Yakuwi sing paling wigati: basa kasebut kudu ana dokumene sarana direkam, dianalisa, ditulis, dicetak, disimpen, disebarna. Pemilik basa mau uga kudu bisa nulis lan maca nganggo basa daerahe dhewe-dhewe, ora mung bisa ngomong bae nanging kangelan maca, malah ora bisa nulis babar pisan (aku dhewe sok-sok ya klagepen arepe nulis nganggo Basa Jawa). Iki perlu yen pancen niat arepe melu nglestarekake basane dhewe.

Cekak oase, ora mung tugase pamerentah thok, nanging kita kabeh kajibah melu nguri-nguri sarana taberi maca, nulis, lan cecaturan nganggo basa daerah kita dhewe-dhewe. Aku mesti jingkrak-jingkrak saben ana netter sing njaluk supaya artikel sing nganggo Basa Jawa ing beranda wartaku diterjemahna nganggo Basa Indonesia. Ana sing nate ujar, "Mas, tolong dong diterjemahin ke dalam Bahasa Indonesia, gua juga dari Purwokerto tapi gua udah kagak ngerti basa Jawa, gua 'kan tinggal di Jakarta". Amit-amit jabang bayi metu cindhil kecepit sandal jepit penitenan siji mecethat sisan. Kebangeten.

Yen kita ora kepingin Basa Jawa mati, kita kabeh kudu nduweni rasa handarbeni marang Basa Jawa. Thukuling katresnan marang Basa Jawa kudu tansah diipuk-ipuk, disirami kareben tetep seger lan ngrembaka, didhangir, dirabuki, diopeni kanthi taberi, cikben wohe ndadi. Kita kudu nduweni rasa pangrasa yen kelangan basa kuwi paribasane ora beda karo kelangan sawijining spesies taneman utawa kewan langka, maneka warnane isine planet kita iki dadi suyut, ora tambah mundhak nanging tambah mudhun. Ana pangunen-unen "Bahasa adalah cermin budaya suatu bangsa", ya merga liwat saka basa kuwi sejarahe bangsa bisa kawiyak, semono uga identitas bangsa pamilik basa kuwi. The world is a mosaic of visions. To lose even one piece of this mosaic is a loss for all of us, leres boten mbak-mbak lan mas-mas?

Sarana mangerteni basane, akeh sing bisa kita sinaoni ngenani pamikirane bangsa kasebut. Kadhang-kadhang sifate praktis, kayata nalika para ahli kedokteran bisa nemokna cara-cara pengobatan anyaran adhedhasar saka panelitian praktek-praktek pengobatan sing digunakna sawijining suku pedalaman. Kadhang-kadhang sifate bisa uga intelektual arupa kesadharan lan pangerten sing tansaya jero ngenani asal-usul lan sejarah peradaban bangsa-bangsa ing ndonya iki, sing bisa kalacak patilasane sarana dideleng saka hubungan antarane basa siji lan sijine. Minangka tuladha akehe tembung-tembung Sansekerta ing Basa Jawa pratandha yen hubungan antarane bangsa Jawa lan Hindu jaman mbiyen raket banget, ora peduli apa kanggo alasan ala apa becik, sing jelas ana hubungan sejarah.

Nyuwun sewu, cekap semanten rumiyin mangke dipun lajengaken malih. Wonten NYC ngriki sampun meh jam setengah tiga dalu, wekdalipun mapan tilem. Pareng.

back to the top