hambuka wiwaraning jiwa jawi

enliven our understanding of javanese identity

GESANG GAGRAG ANYAR | CONTEMPORARY LIVING

 

TANGGAP ING SASMITA

 

Lungkrah sakabehing rasa sumarah anyekseni Nuswantara wus owah saka berkah dadi papan dhangkaning pancabakah, kaya-kaya manungsane rumangsa wis ora saguh yen kudu tetep puguh mikukuh angrengkuh tata raharjaning laku kang rinasa rubuh. Amila, kula ingkang sarwa-sarwi cubluk ing panggraita keparenga tumut lumaku saparan-paran, tambuh lenging sedya anyambungi laksitaning carita madosi tatalining gesang. Boten ateges ngrokok cendhak neges-negesi punapa dene cumanthaka angguroni wong tuwa kanthi kekudung wedha manawi ing kalodhangan punika.

 

Ngrembag perkawis gesang, kula lajeng kemutan satunggaling filosof sabrang kilen aran Descartes, ingkang ngendika “I think therefore I am” [aku mikir, mula aku dadi kaya ngene iki]. Nanging, miturut pamanggih kula malah kosokwangsulipun, “I think therefore I am not” [aku gelem mikir, mula aku ora kaya ngono kuwi]. Manungsa punika anggenipun tanggap dhateng lingkunganipun [alam lan bebrayanipun] raket keket supeket cathok gawelipun kaliyan kapitayan batin ingkang dados gegondhelanipun. Pranatan ingkang kaanggep ceceg kaliyan satunggaling wewengkon dereng tamtu ugi nyececegi manawi ugi badhe dipuntrapaken ing wewengkon sanesipun, kapara malah saged adamel bibrahing lingkungan.

 

Makaten ugi sanadyan pranatan wau karaosaken cecek kangge wekdal sapunika, nanging ing tembe dereng tamtu taksih saged kapundhut sunduk prayoginipun. Minangka tuladha, sistim irigasi ing Mesopotamia kuna pancen nyata-nyata saged damel hasil panen dados matikel-tikel. Nanging sareng katedha dening mangsakala, olah tetanen kanthi cara makaten wau anjalari sangsaya kathahipun humus ingkang ical katerak dening ilining banyu, pungkasanipun ingkang tinilar kantun kadar sarem ingkang sangsaya dangu sangsaya numpuk, sitinipun lajeng boten saged dipuntanemi malih.

 

Manungsane dadi kekurangan pangan, tundhonipun tatanan bebrayan ing mrika ugi tumut ambruk, sak manungsane sisan melu muspra. Punika kedadosan 2.000 tahun kapengker saderengipun Masehi.Ing wekdal samangke saged kapendhet tatacara olah tetanen ing antawisipun bangsa Amerika. Boten saged dipunselaki malih, bilih Amerika saged ngasilaken panen gandum lan jagung ingkang matikel-tikel, sistimipun kaanggep paling sae saged nikelaken produktivitasipun siti lan petani penggarapipun.

 

Kauningana, bilih sistim punika estunipun benceng ceweng adamel risaking siti, inggih amargi namung saged mlampah kanthi panjurung inggilipun teknologi ingkang sarwa sarwi awis,  katambah evaporasi saking katerak ilining toya irigasi katambah tetesan oli lan solar saking traktor kalebet maneka warni bahan kimia arupi pestisida lan insektisida sarwa sarwi awis ugi, anjalari sangsaya icalipun kasuburaning siti. Tundhonipun siti sampun boten saged dipuntanemi malih kapara malah owah dados seganten wedhi kados saged kapirsanan ing Central Valley, wewengkon California.

 

Saderengipun wonten Green Peace, saderengipun wonten ajakan Back to Nature kangge hanjagi kaselarasan lingkungan, saderengipun wonten cagar alam punapa dene suaka margasatwa, ingkang nyata-nyata sadaya wau konsep impor, para leluhur kita dhuk ing wingi uni sampun paring ular-ular dhumateng kita supados kita punika tansah setya tuhu ngemban dhawuh memayu hayuning bawana, memayu hayuning jagad, memayu hayuning bebrayan.

 

Punika wau karana para leluhur kita sami ngrumaosi minangka satunggaling sekar ing tamansari, temahan boten badhe kumawantun ndaratuwani tamansari aran jagad gumelar punika, kanthi kumalancang amejahi sato kewan punapa dene butarepan anggundhuli alas gung liwang-liwung sakepenake udele dhewe.   Punika cetha cengkah kaliyan budaya tlatah Sabrang Kilen [Eropa & Amerika], ingkang tansah puguh hanetebi papakem Cartesian and Newtonian, sarwa mekanik tansah ngunggulaken teknologi lan kaprigelan nata undha-usuking samukawis kangge mbrastha sakabehing rubeda, lajeng ngrumaosi bilih piyambakipun punika ndara tuwaning jagad.

 

Manungsa pancen diwenangke duwe karep nggayuh rejaning donya lan bandha nanging kudu sing manut marang krenteging ati kang resik, ora gampang katur marang dayaning lair, ora ngaji mumpung ing kamurkan supados kita saged nggayuh rahayuning wiwitan lan pungkasan. Katentreman dumunung ana ing rasa. Rasa tentrem tegese rasa kang sumeleh, rasa kang ora gawe kisruh ing kalairan. Nuwun sewu, ingkang aran panguripan punika boten winates namung manungsa, sato kewan lan tetuwuhan kados piwulang sekolahan ingkang nate kita tampi.

 

Nanging sadaya ingkang gumelar ing jagad punika inggih kadunungan urip. Lemah, banyu, geni, angin, srengenge… ugi saged mobah mosik amargi kadunungan urip. Sawaune, ingkang wonten namung awang-uwung. Si urip mbutuhke wadhah wujud jagad gumelar punika. Urip tanpa wadhah sanadyan tetep bisa mobah mosik nanging prasasat kesampar kesandhung tanpa aji. Semanten ugi si wadhah, prasasat tanpa aji manawi sampun dipunoncati dening isi, inggih urip punika, sampun boten saged mobah mosik malih dadi bathang. Amila, kekalihipun punika tansah silih sinilihan samad sinamadan. Minangka wadhahing urip kang suci mesthinie manungsa bisa nindakake sakabehing laku kang suci. Bisoa wengku-winengku, mong-kinemong.

 

Yen urip kang dumunung ing manungsa kuwi banjur diombang-ambingke, wadhah diwengku dening rasa kang ala, lha punika nama ora ngajeni, si isi dadi ilang regane dadi ora ana ajine.  Kamangka manungsa tumitah ing alam donya punika bisoa dadi wali, tegese tingkah laku kang apik aja diuwali, aja nganti uwal saka rasa kang suci resik.Raga yen wis ora dikanggoke dening si urip, ya ditinggal glanggang kaya wong boyongan omah, omahe sing ditinggal.

 

Ewa semanten ingkang nggulawenthah inggih tetep si urip, boten sanes inggih tetiyang ingkang taksih kadunungan urip punika. Jalma limpat seprapat tamat, manungsa asale saka lemah bakal bali menyang lemah, nanging aja dianggep lemah kuwi mati. Lha yen lemah kuwi mati rak ya ora bisa nguripi tanduran, amila manungsa punika boten saged uwal saking urip sanadyan sampun seda.Sampun klentu, unen-unen urip kuwi ana sing nguripi punika salah kaprah. Ingkang leres Urip iku kang nguripi panguripan.

 

Urip selawase ora ana kang nguripi nanging urip kang ijen. Wit ing ngisor tumancep ing lemah kang mawa banyu, ing nduwur diuripi dening srengene lan angin. Manungsa nandur pari, jagung, tela lll.  Banjur is metu wohe ganti nguripi manungsa. Uripe kewan beda karo uripe manungsa nanging sing beda dudu uripe mung wujude. Ubenging kahanan ing ngalam donya tansah woten wolak-waliking tetembungan kados makaten punika.Manungsa gesang ing alam donya punika boten namung piyambakan.

 

Taksih kathah gesang-gesang sanesipun. Jagad punika gesang. Sadaya ingkang gumelar ing jagad punika gesang. Sampun pisan-pisan nganggep bilih isining jagad punika pejah, kados pitakenipun para sarjana sujana nimpuna sabrang kilen “Are we the only life in the universe?” lajeng ngrekadaya damel maneka warni wujud alien ingkang ngancam gesanging manungsa. Kawuningana, bilih bangsa Amerika wiwit lenggah ing bangku teka tansah dikandhani yen apa-apa sing asing kuwi ancaman marang uripmu, mula sing kudu ngati-ati.

 

Ya yaya, manungsa punika namung piyambakan ing alam donya. Sadaya ingkang gumelar ing jagad punika dudu apa-apa ora ana gunane. Manawi panjenengan percados kaliyan prayatan punika, hambok ben swahmu tak dole, hambok ben omahmu tak nggone playon, hambok ben bojomu tak peke.  Nuwun sewu, jagad gumelar punika kebak ing panguripan. Punapa kemawon ingkang kita tindakaken, punapa kemawon ingkang kita pocapaken sadaya nggembol tanggel jawab, ing tembe tamtu kita badhe pikantuk ganjaranipun.

 

Kita sampun sami uninga, bilih sadaya ingkang gumelar ing jagad punika mad sinamadan mong kinemong. Liripun, sadaya tumindak kita punika wonten pengaruhipun dhumateng jagad. Ayo nek isa saiki kabeh barang-barang dha digawe saka plastik, nggawe kendhi saka plastik, kanthok plastik, irung plastik. Terus nggawe sakakeh-akehe. Pungkasane piye? Jagad dadi kebak uwuh saka plastik kang ora isa bosok tetep bakal ana ing kono selawase. Lajeng kita boten saged malih mancing ing kali Mbedhog, tiyang sami rangu-rangu ajrih manawi badhe nedha ulam saking kali Ciliwung punapa dene kali Brantas. Iwake akeh sing dha mati. Jinising satwa akeh sing muspra saben dina lan manungsane taksih rumangsa pinter. Kita sami pirsa barat sing nemoke plastik, ning apa sing nggawe plastik kuwi paling pinter ta? Suku Indian, Aborigin, Maori, disingkirke nek isa dipateni dienteke sisan, merga kaanggep primitif, barbaric, savages, delengen kae wonge dha wuda raine pating clotheng, bodho nduwe lemah ora diapak-apake.

 

Barat rumangsa dadi titah pinunjul weruh lan ngerti kudune diapake lemah kuwi. Lemah mau pungkasane dadi rusak, saiki ganti suku-suku mau kang nggumujeng keplege wong barat. Lemahe sing maune urip dadi mati saka klempoken ngemplok pestisida, insektisida, herbisida lan sida sida sanesipun wutah ing salumahing lemah mateni kabeh kang ana ing kono. Lajeng wonten laler putih. Boten wonten ingkang saged mejahi laler putih wau amargi boten wonten obat-obatan ingkang mempan saged kangge mejahi laler wau lan sadaya mengsah alami laler kadosipun sampun muspra. Pungkasane pripun laler-laler wau, kula boten mangertos kados pundi, mbokmanawi namung saged pejah kabeta saking umur. Nalika kula mampir ing universitas Angkara Turki, ing mriku sami sumliwer laler-laer puti wau. Sadaya namung mendel kemawon, ora ngapa-apa mung dha menthelengi lalere.

 

Kita amung wasis dolanan ajining dhiri, tan luntur sanadyan ginuntur dening pitutur memanuhara, tan mendha sanadyan mawali-wali pinaringan pepali kaya bethet sewu bareng muni. Kawula ing riki boten nedya badhe ngrokok cendhak neges-negesi punapa dene cumanthaka angguroni wong tuwa kanthi kekudhung wedha. Geneya kita amung wasis dolanan ajining dhiri? Jalaran ingkang nglegani, ingkang ngampet lan ingkang ngrudha pari peksa punika, inggih bangsane hawa nepsu piyambak. Tuk, winih lan oyoting hawa nepsu punika boten sanes kejawi pun aku kita piyambak, inggih punika rasa pangrasa bisa apa-apa lan kuwasa apa-apa kita punika, ingkang thukul, lajeng semi lan temahan ngrembaka saking pangentha-entha kita piyambak. 

 

Wagedipun sirep saestu bilih latuning rasa bisa apa-apa lan kuwasa apa-apa ingkang dumunung wonten ing telenging manah kita punika sageda kita sirep kanthi raos andhap-asor ingkang sakelangkung ngambang, kanthi adhedhasar boten ngemohi kanyataning lelampahan kita ingkang nedheng kita tampi. Kados pundi anggen kita saged ngraosaken sih katresnaning Gusti manawi kita dereng saged mbrastha tuk, winih lan oyoting hawa nepsu punika, inggih pun ‘aku’ kita piyambak punika? Kita kedah saged nyireb hawa nepsu punika, supados kita saged ngraosaken sih katresnaning Gusti dhumateng kita, tundhonipun kita saged ngraosaken.

 

Rongkod-rungkuding badhan kalingan dening solah bawaning susila, Garap-gansuling lesan kalingan dening gelem angalah wicara [kasaluru ing ujar saru], warna ala kalingan dening ati sareh [ora sembada], sifat kuciwa kalingan dening nitya sumeh [kang darbe cacad] Masa borong ing panganggo, aku derma amedharake bae, dadi mung atur pepuji marang kang kasdu amarsudi, muga mga padha bisoa anglakoni. Obahing badhan kudu angarah-arah, kedaling lesan kudu angirih-irih, empane mawa papan, patrape kanthi deduga prayoga, tumanduk panimbang sawatara, tumindak kaliyan reringa tegese angon wahyaning mangsa kala, kang pantes tiba ing sambawa kalayan sambada.

 

Manawi saged anglampahi makaten, kasebut janma patrap kena tinuladha ing kautamane kayuman ing sakarsane.Sakabehing wong urip iku bisa srawung karo pribadi [durung jumbuh] ana sajroning lali utawa sare, yaiku sajroning supena. Dene sing srawung iku antarane mripat utawa atining angen-angen, yakuwi rasa karo pribadi. Ing sajroning supena pribadi bisa mawujud macem-macem: wong liya, omah, kewan, kembang, lsp. Sebab pribadi kuwi kuwasa, mulane tembung supena iku tegese sasmita sajroning sare. Dadi wigatine wong semadi supaya angen-angen aja makarti, disuwungna, yen wis bisa nganti suwung temenan, mesti banjur bisa tampa sasmita saka pribadi, wujud gambar utawa rurupan utawa swara. Dene tumrap wong sing wis atul srawunge, mesti bisa tampa: Kandha. Sasmita mangkono mau ditembungake supena sajroning eling.

back to the top